Chapter 5 — एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
Open Textbook PDFReads in your browser→Summary
पाठ 5 — Class 9 Sanskrit NCERT textbook (Sharda), 'Esha Sa Kritakabuddhih' — यह पाठ विद्यालय-कक्षा में अध्यापक और छात्रों के वार्तालाप के रूप में प्रस्तुत है, जिसमें कृत्रिम बुद्धि (कृतकबुद्धि) के स्वरूप, उपयोग-क्षेत्र, लाभ और सीमाओं पर चर्चा की गई है तथा यह स्पष्ट किया गया है कि कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी अस्ति — वह मनुष्य की प्रतिस्पर्धिनी नहीं, सहायिका है।
- कृतकबुद्धिः — परिभाषा एवं प्रकार — पाठ में छात्रा श्रेया कृतकबुद्धि की परिभाषा देती है: 'यदा यन्त्राणि मनुष्यवत् चिन्तयन्ति, निर्णयं कुर्वन्ति, कार्यं च कुर्वन्ति, तदा तत्र कृतकबुद्धिः उपस्थिता अस्ति।' अध्यापक इसे और स्पष्ट करते हैं: 'यया अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति, सा कृतकबुद्धिः इति वैज्ञानिकाः मन्यन्ते।' पाठ में कृतकबुद्धि के तीन प्रकार बताए गए हैं — (१) सङ्कुचितकृतकबुद्धिः (जैसे GPT, गूगल-मानचित्र, YouTube), (२) सामान्यकृतकबुद्धिः (मानव-समान बुद्धिमत्ता — यह लक्ष्य है), और (३) अत्युत्कृष्टकृतकबुद्धिः (मानव से भी अधिक — यह काल्पनिक है)।
- कृतकबुद्धेः उदाहरण एवं प्रमुख अनुप्रयोग — अध्यापक पाठ में अनेक AI-उपकरणों के नाम देते हैं: चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल-मानचित्र, जेमिनी, मेरा-कृतकबुद्धिः, परप्लेक्सिटि। छात्रा यशिका ने चालकरहित (self-driving) कारयान देखकर आश्चर्य व्यक्त किया, जो कृतकबुद्धि से संभव होता है। एलेक्सा गीत गाती है, विद्युद्दीप जलाती है और वातावरण-स्थिति बताती है; गूगल-सहायक वार्तालाप करता है। यन्त्राधिगमः (Machine Learning) और गहनाधिगमः (Deep Learning) के माध्यम से यन्त्रों को 'डटासेट्' नामक दत्तांश से प्रशिक्षित किया जाता है।
- कृतकबुद्धेः उपयोग-क्षेत्राणि — अध्यापक बताते हैं कि कृतकबुद्धि शिक्षा, चिकित्सा, कृषि, न्यायालय, संचार, वाणिज्य, कला-संगीत और मनोरंजन में व्यापक रूप से उपयोगी है। शिक्षा में दीक्षा, स्वयं, 'सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः', पी.एम्.-ई-विद्या, चैट्बोट और भाषानुवादोपकरण शिक्षकों की अनुपस्थिति में भी छात्रों को पढ़ने में सहायता करते हैं। चिकित्सा में रोबोटिक सर्जरी, रोग-पूर्वज्ञान, रश्मिपरीक्षणविद्या और ओषध-शुश्रूषा होती है। कृषि में ड्रोन द्वारा बीज-वपन, कीट-निरीक्षण और भूमि-क्षमता-परीक्षण होता है। अपराध-शमन में मुखपरिचय-प्रणाली (Facial Recognition) और पूर्वानुमेय-नियन्त्रण काम आते हैं।
- कृतकबुद्धेः सीमा, दुरुपयोग एवं सुरक्षा — पाठ में 'पूर्वग्रहः' (Bias) की समस्या बताई गई है: 'यदा प्रशिक्षणदत्तांशः पक्षपातयुक्तः भवति, तदा निष्कर्षाः अपि पक्षपातयुक्ताः भवन्ति।' 'डीप-फेक्' की परिभाषा दी गई है — 'डीप-फेक् कृतकबुद्ध्या निर्मितं मिथ्याचित्रं, दृश्यं, ध्वनिः वा अस्ति।' इसके निराकरण के लिए कृतकबुद्धि-साक्षरता, नैतिकतापूरित प्रशिक्षण, सर्वकार-नियन्त्रण और आत्म-नियन्त्रण आवश्यक बताए गए हैं। स्किल-इण्डिया, डिजिटल-इण्डिया जैसी योजनाएँ युवाओं को नई वृत्तियों के लिए तैयार करती हैं।
- कृतकबुद्धिः गुरुमित्रम्, गुरुविकल्पः न — पाठ का केंद्रीय संदेश अध्यापक के इस कथन में है: 'न न! कृतकबुद्धिः गुरुमित्रम् अस्ति, गुरुविकल्पः नास्ति।' शिक्षक पुस्तकीय ज्ञान के साथ मानवीय मूल्य — करुणा, परोपकार, अनुशासन और व्यवहारज्ञान — सिखाते हैं, जो कृतकबुद्धि नहीं सिखा सकती। अध्यापक यह भी कहते हैं: 'कृतकबुद्धिः सहायिका अस्ति, मनुष्यस्य प्रतिस्पर्धिनी न।' अन्त में सभी छात्र मिलकर संकल्प लेते हैं: 'वयं जागरूकाः नागरिकाः भवाम, सुरक्षितं जालप्रवेशं करवाम, अपि च डिजिटल-भारतं समृद्धं करवाम।'
Key points & formulas
- 01विधा — वार्तालाप-पाठः (संवादात्मक गद्य); स्थान — विद्यालयकक्षा; पात्र — अध्यापक एवं छात्राः (यशिका, कात्यायनी, श्रेया, अथर्वः, वेदः, आकाशः, पावनी, अक्षतः, आर्यः, भास्करः, दीक्षा आदि)
- 02केंद्रीय भाव — 'कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी' — AI मानव का उपकरण है, प्रतिस्पर्धी नहीं; 'कृतकबुद्धिः गुरुमित्रम् अस्ति, गुरुविकल्पः नास्ति'; 'कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी'
- 03प्रमुख श्लोकः — 'विदयुत्प्रज्ञया यन्त्राणि नित्यं वदन्ति चेतनाः। अहोरात्रं न विश्रान्ताः मानवान् धारयन्ति ते॥' (भावार्थ — विद्युत् बुद्धि से युक्त यन्त्र सदा सचेत रहते हैं, रात-दिन बिना विश्राम के मानवों को आधार देते हैं; यह श्लोक छात्र अथर्वः ने ChatGPT से प्राप्त किया, जो स्वयं AI की सर्जनात्मकता का उदाहरण है)
- 04शब्दार्थ — कृतकबुद्धिः = AI (Artificial Intelligence); यन्त्राधिगमः = Machine Learning; गहनाधिगमः = Deep Learning; डटासेट् = यन्त्र-प्रशिक्षण हेतु दत्तांश-समूह; पूर्वग्रहः = Bias (पक्षपाती प्रशिक्षण-दोष); डीप-फेक् = कृतकबुद्ध्या निर्मितं मिथ्याचित्रम्; पटु-कारयानम् = self-driving car; रश्मिपरीक्षणविद्या = Radiology; मुखपरिचय-प्रणाली = Facial Recognition; चालकरहितम् = driverless
Frequently asked questions
01Esha Sa Kritakabuddhih summary in Sanskrit (Class 9 Sharda Chapter 5)
यह पाठ एक विद्यालय-कक्षा में हुए वार्तालाप के रूप में है जिसमें अध्यापक और छात्र कृतकबुद्धि (AI) के स्वरूप, प्रकार, उपयोग-क्षेत्र और सीमाओं पर चर्चा करते हैं। मुख्य संदेश यह है कि कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी अस्ति — वह गुरु की मित्र है, विकल्प नहीं, और उसका विवेकपूर्ण उपयोग ही जीवन को सुगम एवं सुरक्षित बनाता है।
02Sharda Class 9 Chapter 5 PDF — NCERT Sanskrit textbook
NCERT Class 9 Sanskrit textbook 'Sharda' का पञ्चम पाठ 'एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी' — इसका PDF NCERT की आधिकारिक वेबसाइट और इस पृष्ठ पर उपलब्ध है। यह पाठ कृत्रिम बुद्धि (AI) पर आधारित संवादात्मक गद्य-पाठ है।
03कृतकबुद्धिः का अस्ति? (What is कृतकबुद्धि according to Chapter 5?)
पाठ के अनुसार: 'यया अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति, सा कृतकबुद्धिः।' अर्थात् जब यन्त्र मनुष्य की तरह सोचते, निर्णय लेते और कार्य करते हैं, तब वह कृतकबुद्धि (Artificial Intelligence) कहलाती है।
04कृतकबुद्धिः कति प्रकाराः सन्ति? (How many types of AI are described in this chapter?)
पाठ में तीन प्रकार बताए गए हैं: (१) सङ्कुचितकृतकबुद्धिः — सीमित क्षेत्र में कार्य (जैसे GPT, Google Maps, YouTube), (२) सामान्यकृतकबुद्धिः — मानव-समान बुद्धिमत्ता (यह लक्ष्य है), (३) अत्युत्कृष्टकृतकबुद्धिः — मानव से श्रेष्ठ (यह काल्पनिक है)।
05डटासेट् (Dataset) क्या है और यन्त्र कैसे सीखते हैं?
पाठ में अध्यापक बताते हैं: 'अस्याः यन्त्रपाठशालायाः नाम डटासेट् इति! कृतकबुद्धिः यन्त्रं दत्तांशमाध्यमेन शिक्षणं करोति।' प्रौद्योगिकीविशारदाः यन्त्राधिगमः (Machine Learning) और गहनाधिगमः (Deep Learning) विधि से यन्त्रों को प्रशिक्षित करते हैं।
06पूर्वग्रहः (Bias) क्या है? कृतकबुद्धि में यह कब होता है?
पाठ के अनुसार: 'यदा प्रशिक्षणदत्तांशः पक्षपातयुक्तः भवति, तदा निष्कर्षाः अपि पक्षपातयुक्ताः भवन्ति। एषः दोषः पूर्वग्रहः इति कथ्यते।' अर्थात् यदि AI को पक्षपातपूर्ण डेटा से प्रशिक्षित किया जाए तो उसके परिणाम भी पक्षपाती होंगे।
07डीप-फेक् (Deep Fake) किसे कहते हैं?
पाठ की परिभाषा: 'डीप-फेक् कृतकबुद्ध्या निर्मितं मिथ्याचित्रं, दृश्यं, ध्वनिः वा अस्ति। मिथ्यादृश्ये यत्र मुखं वाणी च मिथ्या प्रस्तूयते — उपहासाय, अनेकदा अपराधाय चापि।' इसके निराकरण के लिए AI-साक्षरता, नैतिक प्रशिक्षण और सरकारी नियन्त्रण आवश्यक हैं।
08कृतकबुद्धिः किं शिक्षायाम् उपयोगिनी? (How does AI help in education per this chapter?)
अध्यापक बताते हैं कि दीक्षा, स्वयं, 'सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः', पी.एम्.-ई-विद्या, संशयनिराकरण-चैट्बोट और भाषानुवाद-उपकरण शिक्षा में प्रयुक्त होते हैं। परन्तु वे यह भी स्पष्ट करते हैं: 'कृतकबुद्धिः गुरुमित्रम् अस्ति, गुरुविकल्पः नास्ति।'
09कृतकबुद्धिः चिकित्सायाम् कथं प्रयुज्यते?
पाठ में चिकित्सा क्षेत्र में रोबोटिक-सर्जरी, रोग-पूर्वज्ञान, कृतकबुद्धि-रश्मिपरीक्षणविद्या (AI Radiology), चैट-कृतकबुद्धि और ओषध-शुश्रूषा (Medication care) का उल्लेख है।
10कृत्रिम बुद्धि क्या मनुष्य की नौकरी छीन लेगी? (Will AI replace humans?)
पाठ में अध्यापक कहते हैं: 'वस्तुतः कृतकबुद्धिः स्वतः कस्यापि वृत्तिं न हरति। अपि तु कृतकबुद्धिप्रशिक्षितः जनः कदाचित् अप्रशिक्षितस्य जनस्य पारम्परिकवृत्तिं हरेत्।' साथ ही स्किल-इण्डिया, डिजिटल-इण्डिया जैसी योजनाओं से युवा नई वृत्तियाँ प्राप्त कर सकते हैं।
11Chapter 5 Sharda Class 9 का मुख्य श्लोक कौन सा है?
पाठ में ChatGPT द्वारा रचित श्लोक उद्धृत है: 'विदयुत्प्रज्ञया यन्त्राणि नित्यं वदन्ति चेतनाः। अहोरात्रं न विश्रान्ताः मानवान् धारयन्ति ते॥' इसका भाव है — विद्युत् बुद्धि से सज्ज यन्त्र सदा जागरूक रहकर रात-दिन बिना थके मनुष्यों को आधार देते हैं।
12एषा सा कृतकबुद्धिः — पाठ का नामकरण क्यों?
पाठ का शीर्षक 'एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी' पाठ के केंद्रीय विचार को प्रकट करता है — 'यही वह कृतकबुद्धि है जो मानव-बुद्धि की सहायक है।' अध्यापक के इसी वाक्य से पाठ का सार और संदेश एक साथ व्यक्त होता है।
More chapters in Sharda (शारदा)
Read Chapter 5 of Sharda (शारदा), the Class 9 Sanskrit NCERT textbook (2026-27 edition), online for free: the complete chapter as published by NCERT with every diagram, solved example and exercise, with a chapter summary, question answers and revision notes. Open the NCERT PDF above, or browse all NCERT Class 9 textbooks.
Read offline with notes, solutions & mock tests
CBSE Prepmaster — free on iOS & Android